Yng Ngwynedd ac Ynys Môn, bu’r prosiect Cyd-gynhyrchu Naratifau Cymunedol yn gweithio gyda chymunedau ym Mhorthmadog a Bro Aberffraw i archwilio sut beth yw byw, perthyn a thyfu’n hŷn (neu’n iau) mewn lle. Drwy weithgaredd creadigol ysgafn a chynhwysol, gwahoddwyd pobl o bob oed i rannu eu profiadau o fywyd bob dydd, ochr yn ochr â’u gobeithion am ddyfodol eu cymunedau.
Yn hytrach na gofyn i bobl ymateb i gwestiynau neu ymgynghoriadau ffurfiol, creodd y prosiect le i sgwrs ddod i’r amlwg yn naturiol drwy greu, adrodd straeon a rhannu amser gyda’n gilydd. Yr hyn a ddaeth i’r amlwg oedd darlun cyfoethog o fywyd cymunedol, un a luniwyd gan gysylltiad a gofal, ond hefyd gan rwystrau ymarferol sy’n effeithio ar bwy all gymryd rhan a sut.
Mannau creadigol wedi’u gwreiddio mewn bywyd bob dydd
Ym Mro Aberffraw a Bodorgan gerllaw, cafodd sesiynau eu hymgorffori mewn lleoliadau cymunedol cyfarwydd, dibynadwy. Cynhaliwyd gweithgareddau creadigol ochr yn ochr â grwpiau babanod a phlant bach, diwrnodau agored dementia, grwpiau celf a digwyddiadau cymunedol, gan wneud i gyfranogiad deimlo’n hamddenol ac yn hygyrch.
Roedd y cyfranogwyr yn ymwneud â gwneud marciau, peintio, lluniadu i gerddoriaeth a chreu celfyddyd tri dimensiwn ar eu cyflymder eu hunain. I lawer, roedd y weithred o greu gyda’i gilydd yn cynnig ffordd gyfforddus i sgwrsio, yn enwedig i’r rhai a allai deimlo eu bod wedi’u heithrio o ymgysylltu mwy ffurfiol. Roedd y mannau hyn yn caniatáu i bobl fyfyrio ar eu hardal leol wrth hefyd feithrin hyder, cysylltiad ac ymdeimlad o berthyn.
Ar draws y cenedlaethau, siaradodd y cyfranogwyr am bwysigrwydd grwpiau cymunedol a gweithgaredd creadigol wrth leihau unigedd a stigma, yn enwedig i drigolion hŷn a’r rhai sy’n byw gyda dementia. Cafodd bod yn weladwy, yn egnïol a chael croeso mewn mannau a rennir ei ystyried yn hanfodol i deimlo’n rhan o’r gymuned.
Trafnidiaeth, unigedd a realiti byw gwledig
Thema gyffredin ar draws sesiynau ym Mro Aberffraw oedd trafnidiaeth, nid fel mater haniaethol, ond fel realiti dyddiol sy’n llunio bywydau pobl. Roedd diffyg trafnidiaeth gyhoeddus a thrafnidiaeth gyhoeddus annibynadwy yn golygu bod llawer o drigolion yn dibynnu’n fawr ar geir neu drafnidiaeth dan arweiniad gwirfoddolwyr i gael mynediad at wasanaethau, gweithgareddau cymdeithasol a mannau cymunedol.
I drigolion hŷn yn benodol, roedd y rhwystrau hyn yn cyfrannu’n uniongyrchol at deimladau o ynysu. Yn aml, roedd tocynnau bws yn cael eu tanddefnyddio oherwydd bod gwasanaethau’n brin neu’n anymarferol, ac roedd y colli annibyniaeth sy’n dod gyda symudedd cyfyngedig yn cael ei theimlo’n gryf. Trafodwyd yr heriau hyn yn agored yn ystod sesiynau creadigol, gan dynnu sylw at ba mor agos yw cysylltiad trafnidiaeth, cysylltiad cymdeithasol a llesiant.
Siaradodd y cyfranogwyr hefyd am bwysau ar gydlyniant cymunedol, gan gynnwys effaith perchnogaeth ail gartrefi, a theimlai rhai fod hyn wedi lleihau gweithgarwch cymdeithasol drwy gydol y flwyddyn ac wedi gwanhau rhwydweithiau lleol.
Oed-gyfeillgarwch a dysgu ar draws cenedlaethau
Ym Mhorthmadog, trodd y ffocws at oed-gyfeillgarwch a sut mae gwahanol genedlaethau’n profi’r un lle. Daeth sesiynau creadigol â thrigolion hŷn mewn tai gofal ychwanegol, disgyblion ysgol gynradd a phobl ifanc sy’n mynychu darpariaeth ieuenctid leol ynghyd.
Wrth weithio â chlai, lluniadu a chreu ar y cyd, gofynnwyd i gyfranogwyr ddychmygu sut le fyddai Porthmadog oed-gyfeillgar. Rhannodd trigolion hŷn eu profiadau o lywio’r dref ag anableddau symudedd neu synhwyraidd, wrth i gyfranogwyr iau ddangos empathi cryf, gan fynegi pryder am unigrwydd a hygyrchedd i bobl hŷn.
Er bod Porthmadog wedi cael ei ddisgrifio’n helaeth fel cyfeillgar a chymdeithasol weithgar, nodwyd rhwystrau sylweddol. Roedd palmentydd gwael, diffyg cyrbau isel a chyfathrebu cyfyngedig nad yw’n ddigidol yn ei gwneud hi’n anodd i rai trigolion gymryd rhan lawn ym mywyd y gymuned. Helpodd y sesiynau rhyng-genhedlaethol i ddod â’r materion hyn i’r amlwg mewn ffordd adeiladol, wedi’i seilio ar ddealltwriaeth a rennir yn hytrach na gweld bai.
Dychmygu dyfodol mwy cysylltiedig
Ar draws Gwynedd ac Ynys Môn, galluogodd y sesiynau creadigol gyfranogwyr i symud y tu hwnt i ddisgrifio problemau a dechrau dychmygu newid. Daeth cynhwysiant, caredigrwydd a chysylltiad i’r amlwg fel gwerthoedd a rennir, ochr yn ochr ag awydd am leoedd a chyfleoedd mwy hygyrch i bobl o bob oed ddod at ei gilydd.
Dangosodd y gwaith sut y gall ymgysylltu creadigol weithredu fel pont, rhwng cenedlaethau, rhwng profiad byw a pholisi, a rhwng heriau a phosibiliadau. Wrth wrando’n ofalus ar y straeon y mae pobl yn eu hadrodd am eu lleoedd eu hunain, mae dealltwriaethau cyfoethocach a mwy dynol o gymuned yn dechrau dod i’r amlwg.